Leonard Kraal over skaeve huse in Gouda: ‘We moeten de context afstemmen op de mens’
In skaeve huse krijgen mensen met complexe psychische problemen en verslaving een eigen plek, met begeleiding die probeert aan te sluiten bij wie zij zijn — en de afstand tot de samenleving te overbruggen. ‘Je kunt niet je eigen normen op zo iemand leggen,’ zegt Leonard Kraal, ‘dan raak je contact kwijt.’
Een van Leonards eerste casussen was een dakloze man die al ongeveer dertig jaar verslaafd was en regelmatig ernstig psychotisch. Mensen werden bang van hem en hij kon niet terecht in de opvang. De man gebruikte al een hoge dosis antipsychotica. Het consultatieteam waar Leonard complexe cliënten besprak, zag weinig mogelijkheden meer om met een verdere aanpassing van de behandeling nog veel te veranderen. ‘Er was aan die man, om het oneerbiedig te zeggen, niet zoveel meer te sleutelen – dus concludeerden we: we moeten de context afstemmen op wie hij is.’
En zo – na een aantal jaar en flink wat ‘proceshobbels’ – kwamen er begin dit jaar skaeve huse in Gouda.
Gouwe Huse
De locatie met deze zogeheten Gouwe Huse bestaat uit vijf woningen die sinds maart 2026 bewoond worden. De woningen zijn neergezet door Mozaïek, persoonlijke begeleiding krijgen bewoners van het Leger des Heils, onder wie Leonard Kraal.
Lees verder onder de foto >
De woningen zijn zelfstandig, maar worden verhuurd met een woon-zorgcontract. Daarmee is begeleiding onderdeel van de woonafspraken. Daar zit wat rek op; het is maatwerk, en uitgaand van de bewoners en níet de begeleiders. ‘Je kunt niet je eigen normen op zo iemand leggen’, zegt Leonard. ‘Ze leven ongezonder dan wij, maar als je hun leefstijl probeert te veranderen en te veel van ze verlangt, dan raak je contact kwijt.’ De context afstemmen op de mensen dus.
Hij benadrukt dat het niet gaat om mensen bij elkaar zetten om een overlastprobleem van de samenleving op te lossen. Kwaliteit van leven en veiligheid zijn het uitgangspunt. De deur gaat niet altijd open voor begeleiders, maar zolang ze voldoende zicht hebben op de kwaliteit, gezondheid en de veiligheid, wordt een dichte deur gedoogd. ‘Om de week hebben we overleg waarin we iedereen even langs gaan en aandachtspunten bespreken.’
En mocht het echt onleefbaar worden, bijvoorbeeld onhygiënisch, dan kun je ingrijpen zonder meteen de bewoner uit te zetten; die past hier namelijk gewoon, zegt Leonard. Toch is volgens hem zo’n huurcontract waarin verplichte begeleiding is opgenomen noodzakelijk. ‘Omwille van de goodwill van de buurt en maatschappij, en als het toch ooit echt fout gaat, dan moet je mandaat hebben.’
Buffer: kwartiermaken in de maatschappij
De politie is nauw betrokken; sommige agenten kennen bewoners nog uit de nachtopvang en komen langs om te vragen hoe het gaat, zegt Leonard. Ook behandelaars, handhaving en familie kunnen betrokken zijn. Die samenwerking is volgens hem noodzakelijk. ‘Ze overbruggen de afstand tussen bewoners en de samenleving, of zijn juist een schild om bewoners af te schermen.’
Begeleiders hebben niet alleen een uitvoerende rol, maar moeten ook kunnen uitleggen wat er met bewoners aan de hand is en welke behandeling nodig is. ‘Je moet constant kwartiermaken voor bewoners in de maatschappij. Het systeem is heel rigide en belastend, het is niet ingericht voor deze groep. Wij moeten de buffer zijn tussen de systeemwereld en de bewoner – want die systeemwereld jaagt kwetsbare mensen soms over de kling.’
Daarbij vindt Leonard meer psychiatrische deskundigheid bij begeleiders nodig. Veel medewerkers hebben volgens hem een brede opleiding, maar zijn onvoldoende voorbereid op ernstige psychiatrische problematiek, verslaving en persoonlijkheidsproblematiek bij deze complexe doelgroep.
Bewoner Redouan
Redouan woonde eerst in de opvang op een kamer met meerdere mensen, vertelt hij terwijl hij een shagje draait in de deuropening. Dat was afzien. Hoe het hier is? Daar kan hij geen volledig antwoord op geven vindt hij: hij heeft de herfst en winter hier nog niet meegemaakt dus geen hele cyclus. Achter zijn wat ruige uiterlijk zit een scherpe geest die abstract kan denken. Hij zegt zinnige dingen over communiceren, dat je moet weten wat je wilt zeggen en waarom, en je toon zorgvuldig kiezen. Hij lacht veel, hardop of een ondeugende glimlach.
Wat Redouan in dit eerste halfjaar in zijn skaeve huse in elk geval wél heel fijn vindt: hier heeft hij meer rust om aan zijn muziek te werken. Hij vertelt heel beeldend over hoe hij componeert en zijn muziek visualiseert op de computer. Vervolgens laat hij een kalebas zien die geplukt is in het moestuintje naast zijn huis. We mogen nu niet binnenkomen omdat z’n huis zo leeg is. Een foto maken van hem met Leonard mag wel, maar dan heeft hij een ander idee: een foto van hem van achteren terwijl hij in de lucht springt.
En dan heeft ‘ie er genoeg van en wil hij weer naar binnen en koffiedrinken. Bedankt voor het bezoek.
Minder politiecontact en overlast
Op basis van dit eerste half jaar vindt Leonard de Gouwe Huse een succes te noemen, met weinig incidenten. De bewoners hebben volgens hem minder politie aan de deur, minder stress en minder conflicten. Een bewoner bij wie de politie vóór de verhuizing in een vergelijkbare periode achttien keer kwam, heeft na de verhuizing in die periode nul politiebezoeken gehad, vertelt hij. De sociale beheerders vinden de locatie soms zelfs wat saai. ‘Dat is waarschijnlijk een goed teken’, zegt hij droog.
Er zijn soms nog wel problemen hoor. Twee bewoners komen nog regelmatig bij de politie in beeld vanwege overlast die samenhangt met middelengebruik. Een andere bewoner kan moeilijk nee zeggen en krijgt veel te veel bezoek over de vloer, wat bij de anderen onrust geeft. Maar door de bank genomen is de sfeer goed, soms treffen ze elkaar in of bij de moestuin.
Ze blijven middelen gebruiken en hun gedrag verandert niet noodzakelijk fundamenteel, maar ze worden rustiger. ‘De kwaliteit van leven wordt beter.’
Wie komt er voor Gouwe Huse in aanmerking?
‘Skaeve huse zijn het laatste sociaal-maatschappelijke redmiddel qua wonen. Daar moeten niet te veel exclusiecriteria voor zijn’, zegt Leonard. Bijvoorbeeld mensen weren omdat ze onvoldoende begeleiding accepteren of geen ggz-behandelaar willen toelaten. ‘Men wil een gevoel van controle, maar dat moet niet worden verkregen door moeilijke mensen buiten te sluiten, maar door goede afspraken en een goed escalatieplan.’ De bewoners worden sowieso vooraf gescreend op hun profiel en op wat er aan begeleiding en samenwerking nodig is – een van de basisbeginselen van skaeve huse.
Lees verder onder de foto >
Leonard ziet in verschillende regio’s mensen voor wie geen passende plek meer lijkt te zijn. Soms vindt hij het begrijpelijk dat de ggz niet verder behandelt, soms vindt hij de afweging discutabel. Ook het terugdringen van gedwongen zorg speelt volgens hem een rol. Hij noemt een 23-jarige jongeman met psychotische klachten die thuis conflicten kreeg en met zijn opleiding stopte. ‘Die jongen heeft geen hulpvraag, maar help hem alsjeblieft, dan heeft hij een kans op een leven. Nu zit hij ergens in een camper te verpieteren en worden zijn onbehandelde klachten steeds erger.’
Leonard noemt de afweging tussen autonomie en verantwoordelijkheid voor deze groep ‘vreemd’. ‘Volledige vrijheid en eigen regie zijn niet hetzelfde. Je hebt ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid voor je medemens. Die gaat volledig overboord in dit beleid.’
Niet alleen een probleem van Gouda
Leonard ziet Gouwe Huse als een voorbeeld dat ook elders kan worden toegepast; in de omgeving van Gouda ziet hij al wat opties. Het probleem is zoals vaak protest vanuit buurtbewoners.
Bij Gouwe Huse kwamen die omwonenden – in een participatiegroep – overigens ook met goede ideeën: zo is de entree verplaatst zodat bewoners en het naastgelegen voetbalterrein minder direct met elkaar te maken hebben. Een hek werd aangepast om het uitzicht van een oudere buurman te behouden. Het was een heel proces, maar zorgde voor voldoende welwillendheid om iedereen mee te krijgen.
In omliggende gemeenten is volgens Leonard soms meer ruimte, maar minder bereidheid of geld. Gouda heeft als centrumgemeente een groter Wmo-budget. Hij vindt daarom dat er regionaal naar de verdeling moet worden gekeken. En, zegt hij, uiteindelijk is het een landelijke opgave waarbij landelijke coördinatie nodig is. ‘Als je dit alleen regionaal gaat doen, dan ben je afhankelijk van een paar idealisten; we willen van dakloosheid af en dat lukt niet zonder skaeve huse.’
Praktische tips van Leonard voor een skaeve huse locatie
- Denk goed na over geluidsisolatie. Houd rekening met geluid tussen de woningen en de omgeving.
- Kies materialen die tegen intensief gebruik kunnen. Denk vooraf na over de uitvoering van ramen, muren en andere onderdelen die bewoners kunnen beschadigen.
- Denk zorgvuldig na over hekwerken en schuttingen. Die kunnen nodig zijn om de locatie af te bakenen, maar moeten ook passen bij de omgeving (en opnieuw: geluidsisolatie). Bij Gouwe Huse is bijvoorbeeld een hek aangepast om het uitzicht van een oudere buurman te behouden.
- Positioneer entrees bewust. Bij Gouwe Huse is de entree verplaatst, zodat bewoners en het naastgelegen voetbalterrein minder direct met elkaar te maken hebben.
- Houd rekening met looproutes en onderlinge confrontaties. Kijk hoe bewoners zich over het terrein bewegen en voorkom waar mogelijk dat zij elkaar of anderen onnodig tegenkomen. Bij een bewoner die denkt dat mensen rond zijn woning lopen, is bijvoorbeeld gekeken naar de inrichting en de looproutes.
- Neem de omgeving vanaf het begin mee. Betrek omwonenden en andere betrokkenen tijdig. Dat kan leiden tot aanpassingen die zowel voor de bewoners als voor de buurt beter werken.
- Breng alle cruciale partijen tijdig bij elkaar. Bespreek vooraf wat de gemeente, zorgpartijen, politie en andere betrokkenen kunnen en willen doen.
