Hoe krijg je het NAD in je DNA? Else Zonneveld en Luca Koppen over De Cultuuromslag
Hoe zorg je dat de zes leidende principes uit het Nationaal Actieplan Dakloosheid (NAD) écht gaan leven in organisaties? Projectleiders Else Zonneveld en Luca Koppen vertellen over het Valente-project ‘De Cultuuromslag: het NAD in je DNA’, waarin we organisaties helpen de zes leidende principes te kennen, erin te geloven en ze concreet toe te passen in de praktijk.
Else Zonneveld (links op de foto) en Luca Koppen (rechts) werken als projectleiders binnen het Expertisecentrum van HVO-Querido. Zij werken samen met collega’s van het Expertisecentrum en Valente aan dit project.
Beiden brengen ze een verschillende, maar complementaire achtergrond mee naar het projectteam van De Cultuuromslag.
Else werkte jarenlang in de praktijk als persoonlijk begeleider en is inmiddels projectleider met veel (inter)nationale ervaring, onder meer op het gebied van zingeving, Housing First en dakloosheid. Die internationale kennis neemt ze ook mee vanuit Europese samenwerkingen, zoals het project Home4Health.
Luca werkt al acht jaar op het thema destigmatisering. Wat begon bij psychische aandoeningen, verbreedde zich naar diversiteit, inclusie en dakloosheid: ‘Destigmatisering zie je eigenlijk overal in dit project terug’.
Welke ervaringen nemen jullie mee die helpen bij deze opdracht?
Luca: ‘Ons kernteam van dit project bestaat uit zeven mensen met verschillende achtergronden. Sommigen hebben veel ervaring met Housing First, anderen hebben lang in de praktijk gewerkt als persoonlijk begeleider, zorgcoördinator of teammanager. We hebben ook collega’s met beleidservaring en mensen die meedenken vanuit ervaringsdeskundigheid. Die mix maakt dat we deze opdracht goed kunnen oppakken.’
Else: ‘Daarnaast is de expertise van het Expertisecentrum belangrijk: wij zijn expert in het vertalen van abstracte begrippen en aanpakken naar creatieve tools en trainingen, gebaseerd op kennis en ervaring uit de praktijk. Wat betekent het nou écht voor iemand die ermee werkt, of voor een cliënt?’
Aanleiding voor het project komt vanuit het ministerie van VWS. In december 2022 werd het Nationaal Actieplan Dakloosheid (NAD) vastgesteld, met een duidelijke ambitie: dakloosheid beëindigen vóór 2030. Alle betrokken partijen onderschreven dat doel. Toch blijkt in de praktijk dat deze ambitie nog onvoldoende landt.
Luca: ‘Het Nationaal Actieplan Dakloosheid staat voor een systeemverandering: veel meer focus op preventie, op het voorkomen van dakloosheid, op Wonen Eerst en ondersteuning alleen waar nodig. Als we dat willen waarmaken vraagt dat ook iets van onze houding en handelen. Dat is uitgewerkt in de zes leidende principes. En daarop focust ons project’.
Else: ‘Veel mensen in de praktijk weten niet dat het actieplan bestaat. Soms werken ze al in lijn met de leidende principes uit het NAD, maar zonder zich daarvan bewust te zijn. Wij willen dat mensen bewuster gaan handelen en ook zien dat ze al veel goed doen en nóg meer kunnen doen’.
Die leidende principes bleken nog onvoldoende te leven bij de leden van Valente.
Luca: ‘Daar zit de kern van de opdracht. Hoe maken we die principes concreet en herkenbaar voor mensen in de praktijk? We werken in twee lijnen. Enerzijds ontwikkelen we een leerlijn met zes modules: één per leidend principe.
Else: ‘Elke module werkt volgens dezelfde structuur: kennen, geloven en doen. Eerst moet je weten wat een leidend principe betekent. Dat is de kennis. Maar daarna komt de reflectie: geloof je er écht in? Ook als het schuurt met bestaande regels, routines of aannames? En pas daarna komt de vraag: wat ga je anders doen in de praktijk? We vertalen de principes naar concrete praktijktools, voor cliënten, medewerkers en organisaties zodat deelnemers bij elke module een toolbox met concrete handvatten krijgen. Zo blijft het niet bij een eenmalige training, maar werkt het daadwerkelijk door in het dagelijks handelen.’
Luca: ‘We kijken heel bewust naar de cirkel van invloed. Niet alles ligt binnen de zorg, dat klopt. Maar wat kun je vanuit jouw rol wél al doen?’
En wat is de tweede lijn van het project?
Luca: ‘Naast de leerlijn werken we aan zichtbaarheid en draagvlak. We brengen het Nationaal Actieplan Dakloosheid en de leidende principes al onder de aandacht, nog vóórdat de leerlijn breed wordt uitgerold. Zo willen we mensen alvast prikkelen om later met die leerlijn aan de slag te gaan. Daarvoor zetten we ludieke middelen in om dit bij alle leden wat meer bekendheid te geven, zoals theezakjes met de leidende principes erop of een scheurkalender met ideeën om over de leidende principes in gesprek te gaan.’
Belangrijk uitgangspunt: het project wordt niet alleen voor, maar vooral met de sector gedaan.
Else: ‘Leden van Valente zijn betrokken als bouwers, die meewerken aan de inhoud van de modules, en als ambassadeurs, die binnen hun eigen organisatie zorgen voor zichtbaarheid en straks ook de implementatie begeleiden.’
Luca: ‘We hebben vanaf het begin ingezet op eigenaarschap. Door mensen vroeg te betrekken, gaat het project leven en voelt het niet als iets dat ‘van buitenaf’ wordt uitgerold.’
Wat vraagt deze cultuuromslag van organisaties?
Luca: ‘Het vraagt vooral bereidheid tot reflectie. Het is makkelijk om te zeggen: ‘dit doen wij al, wij werken al herstelgericht, wij werken al volgens eigen regie’. Maar ziet de medewerker dat ook zo? En voelt de cliënt dat ook? Als je het echt afpelt, zie je vaak dat we ongemerkt toch de regie overnemen.’
Else: ‘Die zelfreflectie is essentieel. Beleid en visie zijn belangrijk, maar het moet ook voelbaar zijn in het dagelijks handelen.’
Wanneer is het project geslaagd?
Luca: ‘Als de leerlijn breed wordt gebruikt door de leden van Valente en structureel onderdeel wordt van hun opleidingsaanbod.’
Else: ‘De lat ligt eigenlijk nog hoger. Als mensen in de kroeg kunnen uitleggen wat die leidende principes betekenen. Met voorbeelden uit de praktijk. Dan weet je dat het echt is geland.’
Luca: ‘Uiteindelijk hopen we dat zorgorganisaties zich bewust zien als onderdeel van de oplossing. Wonen staat centraal, ondersteuning volgt daarna. Dat zit dan verweven in hoe we werken en denken. De cliënt profiteert daar uiteindelijk het meest van.’
Krijgt het project een vervolg?
Else: ‘We hebben de ambitie om hier op internationaal niveau een vervolg aan te geven. Nederland is niet het enige land met een Nationaal Actieplan Dakloosheid.’
Luca: ‘Daarnaast zetten we nationaal in op de driehoek ‘gemeenten, woningbouw, zorg’. We willen met al deze partijen bespreken hoe we kunnen helpen met de opstart van een vergelijkbare cultuuromslag. We doen het NAD niet alleen, en we kunnen het als zorgorganisaties ook niet alleen dragen. Juist daarom zoeken we de samenwerking met andere betrokken partijen: willen zij ook werken aan zo’n cultuuromslag, en hoe dan?
Een cultuuromslag is nooit klaar. Het vraagt blijvende aandacht, energie en tijd. Dit is een project, maar eigenlijk kan dit geen project zijn. We hopen dan ook dat het hier niet bij blijft, maar het begin is van iets dat verder groeit.’
Else: ‘Het Nationaal Actieplan Dakloosheid omvat veel meer dan alleen de leidende principes die van plan naar praktijk vertaald moeten worden. Hierover zijn we al aan het brainstormen.’
De Cultuuromslag is een project dat is gefinancierd door het ministerie van VWS en dat deel uitmaakt van het programma Eerst een thuis.
Lees hier meer over het project De Cultuuromslag: Het NAD in je DNA
Wat is het Expertisecentrum?
Het Expertisecentrum (een onderdeel van HVO-Querido) is expert in het vertalen van beleid en methodieken naar creatieve, bruikbare en impactvolle praktijktools om zo een verandering in houding en gedrag te realiseren (en daarmee de zorg te verbeteren). Zo is het Expertisecentrum sinds 2006 een groot belangenbehartiger van het Housing First gedachtegoed, en heeft zij dit gedachtegoed weten te vertalen naar praktijktools waarmee een cultuuromslag gecreëerd is in de eigen teams.