Waarom er zo weinig skaeve huse bij komen, en hoe het wel kan: experts over skaeve huse
In vrijwel elke regio in Nederland zijn ze er: mensen die nergens meer terechtkunnen. Niet in de opvang, niet in beschermd wonen, maar ook niet in een reguliere woning. Voor deze groep – vaak met een combinatie van psychiatrische problematiek, verslaving en langdurige dakloosheid – is er al twee decennia een goed alternatief: skaeve huse. Toch blijft de realisatie van deze huisjes achter. Hoe komt dat? En wat is ervoor nodig om skaeve huse niet langer als uitzondering te zien, maar als vast onderdeel van het woonzorgaanbod?
‘Let niet op de rommel,’ zegt Inger, ‘er staat een beetje veel.’ Inger woont samen met Mike in een van de skaeve huse op Keerpunt Zuid in Hilversum. Ze beheren samen het groen van het terrein en verzamelen allebei graag spullen. ‘Soms een beetje te veel’, grinnikt ze.
Een huisje als laatste én eerste kans
Skaeve huse zijn eenvoudige, kleine woningen voor één persoon (soms voor twee), vrijstaand en op enige afstand van andere bebouwing. Ze zijn bedoeld voor mensen die structureel overlast veroorzaken of vastlopen in reguliere woonvormen. ‘In de basis is het gewoon een huis,’ zegt Lennart Homan, ‘maar dan voor mensen voor wie ‘gewoon’ wonen keer op keer niet blijkt te passen.’ Homan is als adviseur bij onderzoeksbureau HHM betrokken geweest bij meerdere businesscases en haalbaarheidsonderzoeken skaeve huse.
De resultaten uit onderzoek en de praktijk laten zien het dat kan. In Hilversum startte Harro Koeleman bijna tien jaar geleden Keerpunt Zuid. Hij is zorgmanager bij Kwintes en adviseerde sinds de start van Keerpunt Zuid meerdere gemeenten over skaeve huse. Het aantal politiemeldingen over de kleine groep bewoners in Hilversum daalde van zo’n 150 per jaar naar vrijwel nul. Bewoners zoals Inger en Mike ervaren rust en stabiliteit, soms voor het eerst in hun leven. ‘Ze voelen zich gelukkiger dan ooit,’ zei Koeleman al in een eerder interview met Valente, ‘en de omgeving heeft geen last meer.’
De doelgroep: alles geprobeerd, niets paste
De bewoners van skaeve huse vormen een specifieke groep met complexe problematiek. Vaak gaat het om een combinatie van verslaving, psychiatrie en een geschiedenis van dakloosheid of uitzettingen. ‘Ik heb hier ook Housing First opgezet, maar er blijft een groep die niet in een gewone wijk kan wonen. Voor hen zijn de skaeve huse bedoeld,’ zegt Koeleman.
Twee dingen zijn belangrijk om te blijven benadrukken. Skaeve huse zijn allereerst een woonvorm. Net als seniorenflats en studentenhuizen hun eigen voorzieningen hebben, zijn skaeve huse aangepaste huisvesting voor een bepaalde doelgroep. Begeleiding is onderdeel van het concept, maar de basis is wonen.
Het tweede is dat deze mensen nu al ergens zijn. Ze ontstaan niet door skaeve huse om vanaf dan overlast te veroorzaken – er is nú al overlast, hoge kosten en menselijk lijden. Skaeve huse zijn er juist om dat te verminderen. Jessica Olij herkent dat beeld uit de praktijk. Zij werkt bij de Binnenvest met cliënten die soms jarenlang tussen wal en schip vallen. ‘Dat betekent dat er al die tijd gezocht wordt naar iets wat werkt, en dat dat vaak niet lukt. Er zijn gewoon heel veel mensen voor wie er niets meer is. En dan zijn wij er, met skaeve huse.’
Waarom komen er niet sneller meer skaeve huse?
In een inventarisatie begin 2026 (zie verderop) telde Valente landelijk 26 locaties met skaeve huse, en nog eens zo’n 26 in ontwikkeling. Ongeveer 150 mensen wonen momenteel in een skaeve huse, maar er zijn 1000-1500 plekken nodig. De eerste plek in Nederland kwam er rond 2005. Waarom komen er niet sneller plekken bij?
De eerste en meest zichtbare reden: weerstand uit de omgeving. ‘Buurtbewoners zijn vaak tegen,’ zegt Koeleman. ‘En de toon in dat soort discussies is de afgelopen jaren verhard.’ Angst voor overlast speelt daarbij een grote rol – ook als die angst niet overeenkomt met de praktijk. Wie kijkt naar berichtgeving in de media, zullen twee dingen opvallen. Stigmatiserende berichten in taalgebruik – van subtiel (‘overlastgevers’) tot minder subtiel (‘asodorpen’) – en beeld, zoals een foto van handhavers bij een bericht over plannen voor een locatie. En als tweede valt op dat negatieve berichtgeving doorgaans gaat over weerstand vooraf; incidenten bij bestáánde locaties zijn er nauwelijks.
‘Als mensen bang zijn, kun je dat niet zomaar wegnemen,’ zegt Olij. ‘Maar je kunt wel laten zien dat het op andere plekken goed gaat.’ Volgens haar draait het om vertrouwen opbouwen: zichtbaar zijn, bereikbaar zijn en serieus omgaan met zorgen en incidenten. Soms leidt dat zelfs tot positieve contacten tussen bewoners en omwonenden. ‘We hebben wel burenconflicten gehad, maar we hebben het altijd kunnen oplossen.’
Laura woont in een skaeve huse: ‘Ik wil gewoon graag met rust gelaten worden’
Ze was van huis uit niet voorbereid op de maatschappij en sociaal contact, vertelt Laura (74). Daardoor lukte het haar nooit goed om in een gewone buurt te wonen. Ze wil vooral dat mensen zich niet te veel met haar bemoeien – daarom woont ze in een skaeve huse. Hoe is het om daar te wonen?
Als de weerstand uit de omgeving in de planfase overwonnen wordt, ontbreekt het vaak aan continuïteit. Projecten bevinden zich regelmatig in een kwetsbare fase, waarin ze afhankelijk zijn van een paar kartrekkers. ‘Wisselingen van wethouders of projectleiders kunnen alles stilleggen,’ zegt Koeleman.
Homan ziet dat een gemeente soms ook de eigen glazen ingooit: ‘De gemeenteraad zegt skaeve huse te willen,’ zegt hij, ‘maar stelt vervolgens zulke strenge eisen dat het onmogelijk wordt.’ Denk aan onrealistische afstandseisen of locatiecriteria die in de praktijk niet haalbaar zijn. Sowieso, zegt hij: ‘we willen een bijzondere woonvorm realiseren voor bijzondere mensen. Waarom moeten we dan de normale regels blijven hanteren om voor hen een passend plekje te maken?’
En dan is er nog de complexiteit van de samenwerking. Skaeve huse raken meerdere domeinen tegelijk – wonen, zorg, veiligheid – en vraagt om afstemming tussen partijen die niet altijd gewend zijn om samen te werken. Bovendien zijn de baten en de lasten verdeeld over die domeinen.
Kosten en baten: investeren loont
Skaeve huse zijn een relatief goedkope oplossing. Er is beperkt begeleiding nodig. Bewoners hebben een eigen adres en huurtoeslag, zijn doorgaans in onderhuur bij de zorgaanbieder, en hebben meestal een bewindvoerder zodat de huur betaald wordt. Een goed financieel plaatje vraagt een brede blik: de baten zitten voor een groot deel in kosten die worden voorkomen doordat bewoners beter op hun plek zitten. Denk aan lagere zorg- of ondersteuningsbehoefte, minder politie-inzet door minder overlast en delicten, voorkomen van huisuitzetting. Onderzoeken suggereren dat elke euro die wordt geïnvesteerd in skaeve huse tussen 1,60 tot 4 euro oplevert.
Valente werkt momenteel aan een maatschappelijke kosten-batenanalyse. Onderzoek en onderbouwing van de effecten (kosten en baten) zal bijdragen aan versnelling, denkt Koeleman. Net als het vergroten van bekendheid van skaeve huse, waar Valente ook aan werkt. Bijvoorbeeld door artikelen, verhalen (zie de dossierpagina) en een infosheet & handreiking die je hier vindt. Daarin vind je de inventarisatie van het aantal plekken en lees je meer over o.a. de aanpak en doelgroep, en een handreiking voor hoe je een skaeve huse locatie succesvol opzet. De infosheet & handreiking skaeve huse kwam mede tot stand met input van Lennart Homan en Harro Koeleman.
Ook politiek blijft Valente skaeve huse agenderen, bijvoorbeeld in gesprekken over onbegrepen gedrag, dakloosheid en woonzorg. Kamerbrieven vind je eveneens op onze dossierpagina.
Oproep tot actie: van uitzondering naar onderdeel van het systeem
De opkomst van skaeve huse past binnen een bredere beweging in de zorg: van intramuraal naar zelfstandig wonen. Dat kan heel goed, maar niet zonder meer. Het vraagt om regionale samenwerking tussen verschillende partijen, en hiervoor is landelijke regie en financiering nodig – nauwkeuriger: opvolging van wat er al ligt. Er ís een landelijk programma skaeve huse, maar daar is nog geen uitvoering aan gegeven. Gemeenten ontvangen vanuit het Landelijk Actieplan Dakloosheid miljoenen om woonconcepten voor kwetsbare mensen te ontwikkelen en dakloosheid te voorkomen. En er is een Rijksregeling voor huisvesting van aandachtsgroepen die financiële mogelijkheden biedt. Maar die skaeve huse komen er maar mondjesmaat bij. Het is tijd om dit recht te zetten – skaeve huse niet als uitzondering, maar als vanzelfsprekend onderdeel van een inclusieve volkshuisvesting.