Psychiatrie, onbegrepen gedrag en de maatschappelijke opvang
Ineke Baas is beleidsadviseur bij Valente op het gebied van maatschappelijke opvang, wonen en (het bestrijden van) dakloosheid. Daarnaast is zij coördinator van ons Basisnetwerk Maatschappelijke Opvang. Vanuit die rol schreef zij onderstaand opiniestuk.
Recent (promotie)onderzoek[1] van Coline van Everdingen onder mensen die langdurig gebruikmaken van de maatschappelijke opvang laat zien dat veel van hen zich door de zorg of door de samenleving in de steek gelaten voelen. Hun ‘maatschappelijke teloorgang’ is zelden het gevolg van één probleem; vaak gaat het om een complexe samenloop van factoren zoals beperkte scholing, werkloosheid, schulden, het ontbreken van stabiele huisvesting en een combinatie van psychische, lichamelijke en verslavingsproblematiek, aldus van Everdingen. Deze zogenoemde transdiagnostische problematiek vraagt om een brede, integrale benadering. Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat juist naarmate de zorgbehoefte toeneemt, het beschikbare zorgaanbod vaak afneemt.
Oorzaken van kwetsbare posities in zorg en samenleving
De oorzaken van deze kwetsbare posities zijn bovendien diep verweven met de manier waarop onze zorg en samenleving zijn georganiseerd. In het huidige systeem ligt de nadruk sterk op het terugdringen van symptomen en risico’s. Volgens onderzoeker Van Everdingen kan deze focus de veerkracht van mensen én van netwerken juist ondermijnen. In plaats daarvan pleit zij voor een benadering waarin sociale leerprocessen centraal staan. Door samen te leren en te werken in netwerken van professionals, naasten en betrokken organisaties, ontstaan concrete handvatten om nieuwe perspectieven te creëren voor ontwikkeling, herstel en groei.
Problematiek in de maatschappelijke opvang omvangrijk
In gesprekken naar aanleiding van het rapport Verward en onbegrepen gedrag en veiligheid, het eindrapport parlementaire verkenning (2025); de motie over psychische zorg in de maatschappelijke opvang (MO) én de onderzoeksresultaten van Van Everdingen, kwam naar voren dat de problematiek in de maatschappelijke opvang omvangrijk is.
Veel opvanggebruikers hebben intensieve zorgbehoeften, soms tot vier keer zo hoog als gemiddeld. Hun ondersteuningsvragen spelen gelijktijdig op meerdere domeinen: wonen, zorg en sociaal-maatschappelijke participatie. Dit vraagt om een integrale aanpak waarin de mens en zijn omgeving centraal staan. Binnen deze benadering wordt gekeken naar patronen, dynamieken en kansen in het leven van mensen en hun sociale context, onder meer vanuit een antropologisch perspectief.
Professionals benadrukken dat gelijkwaardige en wederkerige samenwerking van belang is. Een intensieve, nabije benadering blijkt in de praktijk vaak goed te werken, vooral wanneer tegelijkertijd het sociale systeem rondom mensen wordt versterkt. Daarbij is het belangrijk om zowel de veerkracht van mensen zelf als die van hun omgeving te benutten.
Organisatie van ondersteuning en behandeling bij psychiatrische problematiek
De vraag hoe de ondersteuning en behandeling van mensen met psychiatrische problematiek het beste georganiseerd kan worden, leidt binnen maatschappelijke opvang tot verschillende visies, blijkt in het Basisnetwerk MO.
Sommige leden van Valente benadrukken dat de maatschappelijke opvang niet de structurele oplossing is en dat mensen zo snel mogelijk een eigen woning nodig hebben, mits er passende begeleiding beschikbaar is. Andere MO-leden wijzen erop dat een deel van de doelgroep gespecialiseerde behandeling nodig heeft en dat stabilisatie en herstel, tijd kosten.
Het Basisnetwerk MO is het erover eens dat vrijwel iedereen in principe zelfstandig kan wonen, míts de juiste begeleiding, behandeling en sociale ondersteuning beschikbaar zijn. Daarbij wordt vaker gekeken – in lijn met van Everdingen – naar alternatieve herstelroutes, zoals sociale ontwikkelpaden en herstelgerichte benaderingen, waarin mensen stap voor stap werken aan stabiliteit en perspectief.
Het doel van het Basisnetwerk Maatschappelijke Opvang is het waarborgen van de MO als eigenstandige functie in het voorzieningenstelsel zodat zij die zijn aangewezen op deze hulp deze kunnen krijgen op de plek waar dit nodig, in een voorziening toegerust voor deze taak.
We willen garanderen dat er voor mensen in een kwetsbare positie altijd een menswaardige en veilige opvangplek is. We streven naar opvang in een eigen woning. De realiteit is dat er niet voor iedereen direct een woning beschikbaar is. Voor het zo ver is, dient er opvang en begeleiding te zijn van goede kwaliteit, die landelijk toegankelijk is.
De onderzoeksresultaten en praktijkervaringen roepen belangrijke vragen op voor de verdere agenda van de maatschappelijke opvang. Dat geldt ook voor de aanbevelingen uit het rapport Verward en onbegrepen gedrag en veiligheid (2025). En hoe kan psychiatrische problematiek in de maatschappelijke opvang beter in beeld worden gebracht, bijvoorbeeld via een landelijke vragenlijst en door het beter organiseren van ggz-begeleiding of behandeling binnen de opvang? Het Kernteam MO praat hierover door.
Praktische aanknopingspunten voor verbetering
Het onderzoek van Van Everdingen laat zien dat de problematiek complex is, maar ook dat er praktische aanknopingspunten zijn voor verbetering. Door integraal te werken, het netwerk rondom mensen te versterken en te investeren in gezamenlijke leerprocessen kan een realistischer en duurzamer perspectief worden geboden aan mensen die zich nu vaak aan de rand van de samenleving bevinden.
De behandeling staat onder druk
Het Basisnetwerk MO concludeert in ieder geval dat de behandeling van mensen met onbegrepen gedrag onder druk staat. Cliënten krijgen niet altijd de behandeling die zij nodig hebben en medewerkers lopen vast in complexe regelgeving en versnipperde verantwoordelijkheden.
Een eerste belangrijke stap die genoemd wordt is het realiseren van meer passende woonzorgplekken. Veel mensen met complexe problematiek hebben een combinatie van begeleiding, behandeling en een stabiele woonomgeving nodig. Wanneer deze plekken ontbreken, blijven zij te lang in de opvang, belanden zij op straat of vallen zij terug na behandeling. Investeringen in verschillende vormen van wonen – zoals intensief begeleid wonen, tijdelijke opvangvoorzieningen en kleinschalige woonvormen zoals Skaeve Huse – zijn noodzakelijk om continuïteit van zorg te waarborgen.
[1] Onderzoek onder mensen in de marge. Sociale leerprocessen als middel om veerkracht te versterken.