Wat recente rapporten ons leren over mentale gezondheid en bestaanszekerheid
Verschillende kennisinstituten besteden aandacht aan thema’s die onder bestaanszekerheid liggen. Bij onze leden en de cliënten die zij begeleiden komen deze onderwerpen vaak samen, bijvoorbeeld een combinatie van psychische- en armoedeproblematiek, of in de oplossing, zoals participatie en herstel. Valente maakte daarom een analyse van rapporten en beleidsadviezen over mentale gezondheid van de afgelopen periode. De conclusies uit de verschillende rapporten sluiten nauw aan bij de meerjarenkoers van Valente.
Mentale gezondheid vraagt om meer dan zorg alleen
Mentale gezondheid staat hoog op de maatschappelijke agenda. In de afgelopen periode verschenen verschillende rapporten en beleidsadviezen van kennisinstituten, adviesraden en de rijksoverheid. Hoewel deze publicaties verschillende invalshoeken hebben, wijzen ze in dezelfde richting: mentale gezondheid wordt niet alleen bepaald door individuele factoren of de beschikbaarheid van zorg, maar hangt nauw samen met bestaanszekerheid, wonen, werk, voldoende inkomen en sociale verbondenheid.
Andersom kunnen problemen op deze levensgebieden leiden tot psychische klachten of deze verergeren. Voor de leden van Valente is dat geen nieuwe constatering; in de dagelijkse praktijk komen deze thema’s voortdurend samen.
‘Mensen begrijpen niet hoelang dat wachten duurt. Je bent afhankelijk van de staat, en als die achterover gaat zitten, dan kan jij alleen maar wachten. En vaak krijg je dan nog geen passende plek.’
Noach (lees het interview)
Psychische problemen ontstaan niet in een vacuüm
De rapporten laten ten eerste zien dat psychische klachten sterk samenhangen met de sociale en economische omstandigheden van mensen. Schulden, onzekerheid over inkomen, een onstabiele woonsituatie en uitsluiting vergroten de kans op mentale problemen. Tegelijkertijd maken psychische klachten het vaak moeilijker om werk te vinden, sociale relaties te onderhouden of financiële problemen op te lossen.
Ook wordt duidelijk dat een uitsluitend medische benadering tekortschiet. Goede geestelijke gezondheidszorg blijft essentieel, maar herstel vraagt vaak om meer. Mensen hebben behoefte aan perspectief, een veilig thuis, betekenisvolle contacten en mogelijkheden om mee te doen in de samenleving.
‘Het is niet praktisch om dakloos te zijn. Je kan niks en je mag niks. Je moet eigenlijk gewoon niet bestaan tot je aan de beurt bent. Je bent een spook. Je voelt je ongeliefd. Ik heb wel momenten gehad dat ik de trein een kusje wilde geven. Soms ben ik zo moe, dan heb ik schijt aan alles.’
Dave (lees het interview)
Het stelsel sluit onvoldoende aan bij complexe werkelijkheid
Een tweede belangrijke conclusie uit de onderzochte rapporten is dat ondersteuning nog te vaak georganiseerd is vanuit afzonderlijke wetten, financieringsstromen en beleidsdomeinen. Mensen met problemen op meerdere levensgebieden krijgen daardoor regelmatig te maken met verschillende loketten, uiteenlopende regels en onvoldoende afstemming tussen organisaties.
Juist mensen met de meest complexe ondersteuningsvragen lopen hierdoor vast. Zij worden soms van organisatie naar organisatie verwezen, terwijl hun problemen zich niet laten opdelen in afzonderlijke categorieën zoals zorg, wonen, werk of inkomen.
‘Toen ik uit de gevangenis kwam, had ik niks meer. Geen vrouw, geen kinderen, geen huis. Alleen ikzelf, en zelfs dat raakte ik een beetje kwijt.’
Willem (lees het interview)
Tegelijkertijd staan voorzieningen onder druk. Wachttijden in de ggz blijven hoog en personeelstekorten beperken de toegang tot passende ondersteuning. De rapporten pleiten daarom voor meer samenhang, betere samenwerking tussen domeinen en een sterkere focus op preventie.
Herstel begint bij meedoen
Verschillende onderzoeken benadrukken het belang van herstelondersteunende zorg. Daarbij staat niet de aandoening centraal, maar het leven dat iemand wil leiden. Hoop, eigen regie, sociale relaties en maatschappelijke participatie zijn belangrijke voorwaarden voor herstel.
Ook de waarde van zelfregie- en herstelinitiatieven wordt steeds nadrukkelijker erkend. Deze initiatieven versterken veerkracht, ondersteunen mensen bij hun herstelproces en dragen bij aan inclusie in de samenleving.
‘Op de houtwerkplaats heb ik de basis gelegd voor een baan straks. Je leert kijken, luisteren en iets opbouwen. Daar heb je overal wat aan.’
Arnold (lees het interview)
Nieuwe landelijke cijfers bevestigen bovendien dat sociale verbondenheid, ervaren steun en participatie belangrijke beschermende factoren zijn voor mentale gezondheid. De recente Monitor Mentale Gezondheid van RIVM en Trimbos laat zien dat juist deze factoren sterk samenhangen met mentaal welbevinden. Vooral jongeren en jongvolwassenen blijken daarbij een kwetsbare groep.
De koers van Valente
De conclusies uit de verschillende rapporten bevestigen bevestigt wat de praktijk al langer laat zien, en sluiten nauw aan bij de meerjarenkoers van Valente. Onze leden werken dagelijks aan een samenleving waarin mensen kunnen beschikken over bestaanszekerheid, passende ondersteuning en kansen om mee te doen. Dat vraagt om een brede benadering van mentale gezondheid. Niet alleen investeren in zorg, maar ook in wonen, werk, inkomen, sociale relaties en herstel. Niet denken vanuit afzonderlijke systemen, maar vanuit de leefwereld van mensen. En niet wachten tot problemen escaleren, maar inzetten op preventie, vroegsignalering en laagdrempelige ondersteuning. Daarin ligt de sleutel tot een inclusieve en veerkrachtige samenleving.
Zoals Maarten Hijink bij zijn aantreden stelde: ‘De omgang met de meest kwetsbare mensen is een belangrijke graadmeter van onze beschaving.’
Bronnen:
- IBO-rapport ‘Mentale gezondheid uit balans’
- ‘Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving’ (Raad voor Volksgezondheid en Samenleving)
- Panel psychisch gezien (Trimbos)
- IBO-rapport ‘Naar een beter werkende schuldenketen’
- Perspectief in de langdurige zorg (Trimbos)
- Onderzoek waarde en inbedding van zelfregie- en herstelbeweging (Zorginstituut Nederland )